Piotr Gołdyn

Dziedziczenie ustawowe czy testament? Przewodnik po dziedziczeniu

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie

Przejście spadku na spadkobierców (dziedziczenie) jest jednym z bardziej doniosłych – zwłaszcza z praktycznego punktu widzenia – zagadnień prawa cywilnego. W Polsce odbywa się ono albo na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego (gdy brak jest testamentu) albo zgodnie z wolą zmarłego (gdy ów dokument został sporządzony). W niniejszym artykule wyjaśniamy, czym różni się dziedziczenie ustawowe od testamentowego, jakie są ich kluczowe zasady oraz na co warto zwrócić uwagę przy podejmowaniu decyzji dotyczących rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci.

Co to jest dziedziczenie ustawowe?

Kiedy dochodzi do dziedziczenia ustawowego?

Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób. Z chwilą śmierci spadkodawcy następuje tzw. otwarcie spadku. Jest to również moment, w którym spadkobierca (spadkobiercy) nabywa spadek.

Przeczytaj także: Stwierdzenie nabycia spadku a dział spadku: Co musisz wiedzieć?

Dziedziczenie ustawowe ma miejsce, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu albo testament okazał się nieważny albo gdy osoby powołane do dziedziczenia nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. Jest to domyślny sposób dziedziczenia, uregulowany w przepisach Kodeksu cywilnego (art. 931 i nast.). Na jego podstawie prawo do spadku przysługuje najbliższym członkom rodziny zmarłego.

Zasady dziedziczenia ustawowego według Kodeksu cywilnego

W przypadku dziedziczenia ustawowego obowiązuje zasadniczo następująca kolejność:

  1. małżonek i dzieci spadkodawcy (ewentualnie dalsi zstępni dzieci)
  2. rodzice lub ewentualnie rodzeństwo spadkodawcy
  3. dziadkowie spadkodawcy
  4. pasierbowie spadkodawcy
  5. gmina ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego lub Skarb Państwa.

Przepisy ustawy w sposób szczegółowy określają sposób rozwiązywania „kolizji” praw wyżej wymienionych podmiotów do spadku. Zasada nabywania uprawnień do dziedziczenia osób z kolejnych grup jest jednak stosunkowo prosta – powołanie do spadku następuje tylko wtedy, gdy nie ma osób należących do grupy poprzedniej.

Testament jako podstawa dziedziczenia

Zgodnie z treścią art. 941 k.c. rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Oznacza to, że sporządzenie testamentu jest jedynym legalnym sposobem, aby w sposób skuteczny określić, co stanie się z majątkiem danej osoby po jej śmierci.

Rodzaje testamentów w polskim prawie

Polski ustawodawca przewidział kilka rodzajów testamentów, które różnią się pod względem wymagań formalnych. Wśród tzw. testamentów zwykłych wyróżnia się:

  • testament własnoręczny (holograficzny)
  • testament notarialny
  • testament urzędowy (allograficzny)

Warto w tym miejscu zauważyć, że testament własnoręczny nie jest „gorszy” od testamentu notarialnego lub urzędowego – wszystkie wywołują te same skutki i mają taką samą moc prawną. Jeśli więc spadkodawca wie, jak napisać testament własnoręczny albo zasięgnie porady rzetelnego radcy prawnego, nie musi korzystać z pomocy notariusza albo udawać się do odpowiedniego urzędu.

Ustawa przewiduje także testamenty szczególne (tj. ustny, podróżny oraz wojskowy), które – co do zasady –  tracą moc z upływem sześciu miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniały niezachowanie formy testamentu zwykłego.

Pierwszeństwo testamentu przed dziedziczeniem ustawowym

Zasada ogólna jest następująca: jeżeli spadkodawca nie pozostawił testamentu zastosowanie znajdują przepisy kodeksowe o dziedziczeniu ustawowym – w tym sensie dziedziczenie ustawowe jest niejako rozwiązaniem domyślnym. Sporządzenie testamentu uchyla tę zasadę i pozwala na rozporządzenie majątkiem w sposób całkowicie zgodny z wolą spadkodawcy, nawet jeśli odbiega to od zasad dziedziczenia ustawowego.

Główna różnica między dziedziczeniem testamentowym a ustawowym

W przypadku dziedziczenia ustawowego, prawo przewiduje porządek oraz określoną kolejność osób uprawnionych do dziedziczenia – spadek trafia do osób wskazanych w przepisach, zaś brak testamentu uniemożliwia spadkobranie osób, które nie są wskazane w ustawie.

Rozporządzenie majątkiem za pomocą testamentu daje spadkodawcy pełną swobodę w określeniu, kto i w jakiej części ma otrzymać jego majątek. Można wówczas uwzględnić osoby spoza rodziny, organizacje charytatywne, a także przekazać konkretne składniki majątku, ustanawiając zapisy windykacyjne lub zwykłe, czy też obciążyć spadkobierców poleceniami itp.

Przykładowo, na gruncie przepisów prawa spadkowego dziedziczą określone osoby spokrewnione ze spadkodawcą, nawet, gdy zmarły nie utrzymywał z nimi żadnego kontaktu – sporządzenie testamentu daje możliwość przekazania majątku (całego lub jego części) z pominięciem osób wskazanych przez ustawę, choć trzeba pamiętać, że taki potencjalny spadkobierca musi rozważyć czy nie będzie zobowiązany do zapłaty zachowku (o ile spadkobiercy ustawowi mieszczą się w kręgu uprawnionych).

Przeczytaj także: Zachowek: co to jest, komu przysługuje i jak go obliczyć?

Zasadniczą różnicą pomiędzy oboma sposobami dziedziczenia jest zatem swoista elastyczność testamentu w kontrze do automatyzmu i sztywnych reguł rządzących dziedziczeniem ustawowym.

Kiedy warto sporządzić testament?

Korzyści wynikające ze sporządzenia testamentu

Testament pozwala na:

  • swobodne rozporządzenie swoim majątkiem,
  • zabezpieczenie osób, które nie dziedziczyłyby z ustawy, np. osób pozostających w związkach nieformalnych (konkubinat) lub przyjaciół,
  • uniknięcie potencjalnych konfliktów spadkobierców – jasne określenie woli spadkodawcy może zmniejszyć ryzyko sporów.

Kiedy wystarczy dziedziczenie ustawowe?

Dziedziczenie ustawowe może być wystarczające w sytuacjach, gdy zmarły nie ma szczególnych preferencji dotyczących podziału majątku, a jego rodzina jest zgodna co do podziału. Jest to również akceptowalne rozwiązanie, jeśli majątek jest niewielki i nie zachodzi ryzyko powstania konfliktów albo gdy potencjalnym spadkobiercą jest wyłącznie jedna osoba.

Jak radzić sobie z konfliktami na gruncie prawa spadkowego?

Spory spadkowe przy dziedziczeniu ustawowym

Przejście spadku na wielu spadkobierców często prowadzi w praktyce do powstania sporów na tym tle, zwłaszcza gdy w grę wchodzi majątek większych rozmiarów, np. nieruchomości czy przedsiębiorstwa. W takich sytuacjach warto skorzystać z pomocy prawnej, aby przeprowadzić mediację lub uregulować sprawę na drodze sądowej.

Ważność testamentu

Podważyć można każdy testament, niezależnie od formy w jakiej został sporządzony, natomiast nie powinno ulegać wątpliwości, że najtrudniej jest obalić testament notarialny, ponieważ w tym przypadku na ogół odpadają przyczyny nieważności związane ze sposobem sformułowania ostatniej woli – o poprawne sporządzenie testamentu dba bowiem notariusz.

Testament może zostać podważony w sądzie, jeśli zostanie udowodnione, że:

  • jest od dotknięty jedną z wad oświadczeń woli skutkujących jego nieważnością (stan wyłączający świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, błąd lub groźba),
  • dokument nie spełnia wymogów formalnych.

Dlaczego warto skonsultować się z prawnikiem od spraw spadkowych?

Uregulowanie spraw spadkowych może być skomplikowane, szczególnie gdy w grę wchodzi dziedziczenie majątku zmarłego pomiędzy wielu spadkobierców lub gdy pojawiają się roszczenia o zachowek czy też zachodzi konieczność podważenia ważności testamentu. Piotr Gołdyn Kancelaria Radcy Prawnego w Krakowie oferuje kompleksową pomoc w sprawach spadkowych, w tym:

  • bieżące doradztwo z zakresu prawa spadkowego
  • pomoc w sporządzeniu prawidłowego testamentu,
  • rozwiązywanie sporów między spadkobiercami,
  • reprezentację w postępowaniach sądowych dotyczących spraw spadkowych, m.in. o stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku czy o zachowek.

Przeczytaj także: Dlaczego warto pójść do radcy prawnego? 5 przykładów korzyści płynących z profesjonalnej pomocy prawnej.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o dziedziczeniu ustawowym i testamentowym?

Dziedziczenie może przebiegać na dwa sposoby – zgodnie z wolą zmarłego wyrażoną w testamencie lub na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Wybór odpowiedniej formy zależy od sytuacji życiowej i majątkowej. Sporządzenie testamentu daje elastyczność i pozwala uniknąć nieporozumień, natomiast dziedziczenie ustawowe może okazać się wystarczające w sytuacjach mało skomplikowanych, gdy brak jest szczególnych wymagań, np. dotyczących podziału majątku.

Wiele osób wciąż postrzega testament jako rozwiązanie na które decydują się głównie osoby w podeszłym wieku lub schorowane, tym niemniej warto zawczasu pomyśleć o sporządzeniu ostatniej woli i spisać testament. Ustalając wcześniej możliwe do wystąpienia ryzyka, a także konstruując testament o odpowiedniej treści, można zapobiec potencjalnym konfliktom rodzinnym na tle majątkowym oraz przeprowadzić proces sukcesji tak, aby pogodzić ostatnią wolę spadkodawcy z oczekiwaniami spadkobierców.

Nie wiesz, która opcja jest najlepsza w Twojej sytuacji? Skontaktuj się z nami – pomożemy Ci zrozumieć różnice i zaplanować najlepsze rozwiązanie.

UWAGA: powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady ani opinii prawnej.

Zainteresował Cię ten temat? Odkryj nasze artykuły z różnych dziedzin prawa i dowiedz się, jak możemy Ci pomóc!

Ostatnie wpisy